Кәсіпорынның экологиялық есептілігі Қазақстанда: нені, қашан тапсыру керек және кешіктіргені үшін не болады
2026 жылдың шілдесіндегі жағдай бойынша өзекті. ҚР Экологиялық және Салық кодекстерінің қолданыстағы редакциялары бойынша тексерілген. Заңнама өзгерген жағдайда мақала жаңартылады.
Қазақстанда зиянды заттарды атмосфераға шығаратын көздері бар кез келген дерлік кәсіпорын, мысалы, қазандық, бояу цехы, мұнай өнімдері қоймасы, дәнекерлеу бекеті немесе жай ғана дизельдік генератор, экологиялық есептілік тапсыруға міндетті. Шағын компания үшін ең аз жиынтық: салық органына тапсырылатын 870.00 нысанындағы декларация. Өндірістік кәсіпорындарда тізім ұзағырақ: өндірістік экологиялық бақылау (ПЭК) есебі, 2-ТП статистикалық нысандары, қалдықтар бойынша есептер. Уақытында тапсырылмаған есеп үшін Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде айыппұл қарастырылған, оның үстіне салық органы да, экология органдары да бөлек жазалайды.
Төменде негізгі есептердің күнтізбесі және қай есептің кімге қажет екені түсіндірілген.
Алдымен нысанның санатын анықтаңыз
2021 жылдан бастап Қазақстан Республикасының жаңа Экологиялық кодексі (2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI) күшінде. Ол қоршаған ортаға әсер ететін барлық нысандарды төрт санатқа бөлді:
| Санат | Кәсіпорын түрлері | Рұқсат құжаты |
|---|---|---|
| I | Ірі зауыттар, ЖЭО, мұнай өңдейтін кәсіпорындар, полигондар | Кешенді экологиялық рұқсат (КЭР) немесе әсер етуге рұқсат |
| II | Орташа өндірістер, ірі қазандықтар, асфальтбетон зауыттары | Қоршаған ортаға әсер етуге экологиялық рұқсат |
| III | Шағын өндірістер, техникалық қызмет көрсету станциялары, автожуу орындары, наубайханалар, шығарындылары аз нысандар | Қоршаған ортаға әсер ету туралы декларация |
| IV | Кеңселер, дүкендер және әсері елеусіз басқа нысандар | Рұқсат құжаттары талап етілмейді |
Қандай есептер тапсыратыныңыз нысанның санатына байланысты. Санатыңызды білмесеңіз, Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексінің 2-қосымшасын қараңыз немесе сізге жоба жасаған экологтан сұраңыз. Бұл біздің әрбір жаңа клиентке қоятын бірінші сұрағымыз.
Есептілік күнтізбесі: жиынтық кесте
| Есептің атауы | Кім тапсырады | Кезеңділігі | Тапсыру мерзімі | Қайда тапсырылады |
|---|---|---|---|---|
| Қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төлем жөніндегі декларация, 870.00 нысаны | Экологиялық рұқсаты немесе қоршаған ортаға әсер ету туралы декларациясы бар, эмиссия жүргізетін барлық кәсіпорындар | Тоқсан сайын | Есепті тоқсаннан кейінгі екінші айдың 15-іне дейін (1-тоқсан үшін 15 мамырға дейін және т.с.с.) | Мемлекеттік кірістер органдары, Салық төлеуші кабинеті арқылы |
| 870.00 нысаны бойынша төлемнің өзін төлеу | Сол кәсіпорындар | Тоқсан сайын | Тоқсаннан кейінгі екінші айдың 25-іне дейін | Ластану көзі орналасқан жердегі салық органы |
| «Шағын» төлеушілер үшін 870.00 нысаны (төлемнің жылдық көлемі 100 МРП-ға дейін) | Шағын табиғат пайдаланушылар | Жылына бір рет | Есепті салық кезеңінің 20 наурызына дейін | Мемлекеттік кірістер органдары, Салық төлеуші кабинеті арқылы |
| ПЭК есебі (өндірістік экологиялық бақылау) | ПЭК бағдарламасы бар I және II санаттағы нысандар | Тоқсан сайын | Есепті тоқсаннан кейінгі екінші айдың 1-іне дейін | Уәкілетті органның ndbecology.gov.kz ақпараттық жүйесі |
| 2-ТП (ауа) статистикалық нысаны | Респонденттер тізіміне енгізілген, стационарлық шығарынды көздері бар кәсіпорындар | Жылына бір рет | Есепті жылдан кейінгі жылдың 10 сәуіріне дейін | cabinet.stat.gov.kz |
| 2-ТП (су шаруашылығы) статистикалық нысаны | Респонденттер тізімі бойынша су пайдаланушылар | Жылына бір рет | Есепті жылдан кейінгі жылдың 10 қаңтарына дейін | qazsu.gov.kz |
| Су бойынша бастапқы есеп (ПУВ) | Ұңғымасы және суды арнайы пайдалануға рұқсаты бар су пайдаланушылар | Тоқсан сайын | Есепті тоқсаннан кейінгі айдың 10-ына дейін | qazsu.gov.kz |
| 9-ПВ есебі (жер асты сулары) | Жер қойнауын пайдаланушы кәсіпорындар | Жылына бір рет | Есепті жылдан кейінгі жылдың 30 сәуіріне дейін | Жер қойнауын зерттеу жөніндегі уәкілетті органның аумақтық бөлімшелері |
| Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралар жоспарын орындау туралы есеп | Іс-шаралар жоспары бекітілген кәсіпорындар | Жылына бір рет | Есепті кезеңнен кейінгі айдың 30-ына дейін | Рұқсат берген уәкілетті орган |
| Ластағыштардың шығарындылары мен тасымалдануы тізіліміне (РВПЗ) есеп | I санаттағы нысандар | Жылына бір рет | Есепті жылдан кейінгі жылдың 1 сәуіріне дейін | РВПЗ жүйесі |
| Қоршаған ортаға әсер ету туралы декларация | III санаттағы нысандар | Бір рет, нысанда өзгерістер болғанда қайта | Қызметті бастау алдында | Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі уәкілетті орган |
Кесте типтік кәсіпорынның негізгі міндеттерін қамтиды. Жер қойнауын пайдаланушылардың, парниктік газдар шығарындылары белгіленген шектен асатын нысандардың және полигон операторларының қосымша есептілігі бар, ол туралы бөлек жазамыз.
Негізгі есептер туралы қысқаша
870.00 нысаны: барлығына дерлік қатысты негізгі есеп
Бұл салық декларациясы. Онда кәсіпорын атмосфераға шығарындылар, суға төгінділер және қалдықтарды көму үшін төлемді өзі есептеп, бюджетке төлейді. Тәртібін ҚР Салық кодексі реттейді, ал декларация нысанын Қаржы министрлігі бекітеді (қолданыстағы нысан ҚР Қаржы министрінің 2025 жылғы 12 қарашадағы № 695 бұйрығымен бекітілген).
Бухгалтерлер сүрінетін нәзік жер: төлемді тек экологиялық рұқсаты бар немесе қоршаған ортаға әсер ету туралы декларациясы тапсырылған эмиссиялар үшін ғана енгізуге болады. Рұқсат құжаты жоқ болса, ал шығарындылар бар болса, бұл 870.00 нысанының мәселесі емес, ҚР ӘҚБтК-нің 328-бабы бойынша бұзушылық, онда заңды тұлғаларға рұқсатсыз эмиссия көлемі үшін төлем мөлшерлемесінен 10 000 пайыз мөлшерінде айыппұл қарастырылған. Жыл ішінде қайталанған жағдайда айыппұл екі еселенеді. Бұл сан қате емес: айыппұл дәл төлем мөлшерлемесінен пайызбен есептеледі, сондықтан іс жүзінде шағын қазандық үшін де сомалар айтарлықтай болады.
МРП-дағы мөлшерлемелерді, коэффициенттерді және есептеу формуласын біз бөлек мақалада қарастырдық: 870.00 нысаны: қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төлемді қалай есептеу керек.
ПЭК есебі
I және II санаттағы нысандарға қатысты. Мұндай кәсіпорындарда экологиялық рұқсат құрамында өндірістік экологиялық бақылау бағдарламасы бекітілген: нені, қайда және қаншалықты жиі өлшеу керектігі онда жазылған. Әр тоқсан сайын кәсіпорын нәтижелер туралы уәкілетті органның ақпараттық жүйесі арқылы есеп береді. Мерзімі: есепті тоқсаннан кейінгі екінші айдың 1-іне дейін, яғни бірінші тоқсан есебін 1 мамырға дейін жіберу керек.
Тәжірибеден кеңес: есепті жүктеуді соңғы күнге қалдырмаңыз. Жүйе жүктеме көп түсетін күндері жиі қатып қалады, ал «жіберуге тырыстым» деп дәлелдеу тексеру кезінде мүмкін болмайды. Сондай-ақ жіберілгеннен кейін есептің мәртебесіне назар аударыңыз. Бірден «Предоставил» мәртебесі көрінсе, бәрі дұрыс. Мәртебе басқаша болса, есеп тапсырылған болып саналмайды, мәселені жүйенің техникалық қолдауымен мерзім бітпей тұрып шешу керек.
ПЭК есебін кім тапсыруға міндетті, тоқсандар бойынша мерзімдер қандай және кешіктіргені үшін қандай жауапкершілік бар, оның бәрін біз бөлек мақалада қарастырдық: Қазақстандағы ПЭК есебі: кім тапсырады, мерзімдері мен айыппұлдары.
2-ТП (ауа) және 2-ТП (су шаруашылығы) статистикалық нысандары
Бұл экологияға емес, статистика органдарына және бассейндік инспекцияға тапсырылатын есептілік. 2-ТП (ауа) нысанында жыл ішіндегі атмосфераға шығарындылар туралы мәліметтер, 2-ТП (су шаруашылығы) нысанында суды алу, пайдалану және төгу туралы мәліметтер болады. Оларды Ұлттық статистика бюросы респонденттер тізіміне енгізген кәсіпорындар тапсырады. Есеп сізден күтіліп отырғанын cabinet.stat.gov.kz және qazsu.gov.kz сайттарындағы респондент кабинетінен БСН бойынша тексере аласыз.
Тапсыру күндері статистикалық жұмыстардың жыл сайынғы кестесімен белгіленеді, сондықтан оларды жыл сайын қайта тексеру керек. 2025 жыл үшін есептер тиісінше 10 сәуірге және 10 қаңтарға дейін тапсырылды.
III санат үшін әсер ету декларациясы
Оны жиі есеппен шатастырады, алайда бұл біржолғы құжат. Нысан жұмысын бастау алдында тапсырылады және кәсіпорында бірдеңе өзгерсе жаңартылады: жаңа жабдық орнатылды, қуат артты, шикізат ауысты. Декларация тапсырылған және өзгерістер болмаса, оны жыл сайын қайта тапсырудың қажеті жоқ.
Тапсырмаған жағдайда не болады
Жауапкершілік екі кодекске бөлінген.
870.00 салық нысанын тапсырмағаны немесе кешіктіргені үшін салық органы ҚР ӘҚБтК-нің 272-бабы бойынша жазалайды: бірінші бұзушылықта ескерту жасалады, жыл ішінде қайталанса, бизнес санатына байланысты айыппұл салынады.
Экологиялық мәліметтерді (ПЭК есебі және Экологиялық кодекс бойынша басқа да міндетті мәліметтерді) тапсырмағаны үшін ҚР ӘҚБтК-нің 326 және 327-1-баптары қолданылады.
Бөлек мәселе: есептердегі деректерді бұрмалау. Инспектор сіздің құжаттарыңыздың өзіндегі сандарды салыстырады: 870.00 нысаны, ПЭК есебі, статнысандар, рұқсат деректері. Олардың арасындағы алшақтық бес минутта табылады және әр есеп уақытында тапсырылған күннің өзінде сұрақ тудырады. Сондықтан кезеңдегі барлық есептерді бір маман бірдей бастапқы деректер негізінде дайындауы керек.
Жаңа клиенттерде жиі кездесетін қателер
Кәсіпорын жылдар бойы 870.00 нысаны бойынша төлеп жүр, бірақ қолданыстағы экологиялық рұқсаты жоқ. Төлем бюджетке мүлтіксіз түсіп жатыр, ал басшыда «экологияда бәрі ретті» деген сезім қалыптасады. Бірінші тексеруде рұқсат құжаты жоқ эмиссиялар үшін төлегені анықталады, бұл жеке бұзушылық. НДВ жобасы болмаса, рұқсат берілмейді: оның құрылымы мен келісу мерзімдері туралы.
Екінші қате: жоба әзірленді, қорытынды мен рұқсат кәсіпорын ашылған кезде алынды, кейін жаңа желі қойылды, қазандық қосылды, басқа алаңға көшіп кетті. Құжаттар жаңартылмады. Ресми түрде кәсіпорын рұқсатта жоқ көздерден шығарындылармен жұмыс істеп отыр.
Үшінші: есептілікті бухгалтер экологтан бастапқы деректерсіз, өткен жылдың сандарын алып тапсырады. Өндіріс көлемі тұрақты болғанда бұл байқалмайды. Көлем өскен бойда есептілік пен шындық арасында алшақтық пайда болады, ол кейін аспаптық өлшеулер мен камералдық бақылау кезінде бетіне шығады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Біздің шағын фирмамыз бар, кеңсе мен қойма. Бізге бірдеңе тапсыру керек пе?
Егер қоймада шығарынды көздері (қазандық, пеш, дизельдік тиегіштер) болмаса, сіздің нысаныңыз IV санатқа жатады және экологиялық есептілік қажет емес болуы ықтимал. Бірақ бұл тұжырымды растау керек: санат Экологиялық кодекстің 2-қосымшасының өлшемдері бойынша анықталады, көзбен емес. Ол үшін IV санатты анықтау жобасы әзірленіп, жергілікті атқарушы органға келісуге тапсырылады. Ол дәлелді бас тарту шығарады, дәл осы құжат экологиялық заңнамада қарастырылған жеңілдіктерге негіз болады.
Есепті кешіктіріп тапсыруға бола ма, ол неге әкеледі?
Тапсыруға болады және керек: жалғасқан кешігу жабылған кешігуден жаман. Көптеген құрамдар бойынша бірінші бұзушылықта ескерту қарастырылған, сондықтан бір өткізіп жіберілген мерзім әдетте айыппұлға әкелмейді. Жыл ішінде қайталанған бұзушылық ақшамен жазаланады. Бірақ ескеріңіз: кейбір есептерді кешіктіріп тапсыру физикалық тұрғыдан мүмкін емес. Тапсыру порталы жабылады, ал қағаз түрінде мұндай есеп қабылданбайды.
Есептерді кім тапсыруы керек: бухгалтер ме, эколог па?
Ресми түрде басшы қол қояды, ал дайындауға кез келген адам құқылы. Іс жүзінде 870.00 нысанын әдетте бухгалтер тапсырады, бірақ эмиссия көлемдері бойынша бастапқы сандарды оған эколог немесе мердігер ұйым беруі керек. Бухгалтер шығарындыларды өткен жылдың деректері бойынша өзі есептегенде, жоғарыда айтылған алшақтықтар пайда болады.
Біздің кәсіпорын бұрын ешнәрсе тапсырмаған. Неден бастау керек?
Нысанның санатын анықтаудан және сізге қандай рұқсат құжаттары қажет екенін тексеруден. Әрі қарай тәртіп мынадай: көздерді түгендеу, рұқсат құжаты, содан кейін есептілік. Рұқсатсыз есептерді тапсырудан бастаудың мәні жоқ.
Қоршаған ортаны қорғау саласында 25 жылдан астам тәжірибесі бар. 1998–2008 жылдары мемлекеттік экологиялық бақылау органдарында қызмет етті, 2008 жылдан бері 1 санаттағы мемлекеттік лицензия № 01928P бойынша жобалық қызметпен айналысады.